Analisis Komparatif Konstruksi ‘Illat Ribawi dalam Fatwa Emas: DSN-MUI dan Lembaga Fatwa Malaysia
Keywords
illat ribawi emas, DSN-MUI, lembaga fatwa Malaysia, Cicil Emas.
Abstract
DSN-MUI dan lembaga fatwa Malaysia (Muzakarah MKI dan Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan) sama-sama mengutip pandangan Ibn Taimiyah dan Ibn al-Qayyim al-Jauziyyah dalam menetapkan ‘illat ribawi emas, namun menghasilkan hukum yang berlawanan, yaitu: DSN-MUI membolehkan cicil emas sedangkan Malaysia melarangnya. Artikel ini menganalisis perbedaan konstruksi ‘illat ribawi emas pada kedua lembaga tersebut menggunakan kerangka al-ijtihad fī al-manath Balqasim b. Dzakir al-Zubaidi dan teori dawaran al-hukm ma’ al-‘illah. Melalui analisis komparatif terhadap teks fatwa resmi dan sumber klasik yang dikutip, ditemukan bahwa keduanya memulai dari takhrīj al-manāṭ karena ‘illat tsamaniyyah tidak tersurat dalam nash dan berhenti pada tahqiq al-manath pada penerapan ‘illat ribawi emas pada uang fiat. Perbedaan terletak pada perkembangan setelah titik ini, DSN-MUI menguji keberlakuan ‘illat pada realitas kontemporer melalui 'urf dan menyimpulkan bahwa ‘illat ribawi emas telah hilang, sedangkan Malaysia tidak melakukan pengujian ini dan membatasi penerapannya hanya pada pemisahan emas perhiasan dari emas murni. Kajian terhadap sumber asli menunjukkan bahwa Ibn Taimiyah mempertahankan riba nasi’ah pada perhiasan emas, dan Ibn al-Qayyim membangun hierarki yang menempatkan riba fadhl sebagai dzari’ah menuju riba nasi'ah, dua hal ini tidak diperhatikan secara memadai oleh kedua lembaga. Malaysia inkonsisten secara internal karena menyatakan ‘illat ribawi hilang pada perhiasan namun tetap memberlakukan riba nasi’ah tanpa memberikan argumentasi kuat. DSN-MUI inkonsisten pada konsekuensi hukumnya karena menyatakan ‘illat ribawi pada emas hilang namun tetap mempertahankan kewajiban zakat dan hukum ribawi uang fiat yang bersandar pada 'illat yang sama.
References
- Abas, A.-M., Mat Zain, M. N., Yaacob, S. E., Yahaya, M. Z., & Ghani, N. A. R. N. A. (2023). A Review on Sharia-Compliant Gold Savings and Investment Models in Malaysia. International Journal of Academic Research in Business & Social Sciences, 13(3), 1304–1314. https://doi.org/10.46886/IJARBSS/v13-i3/10077
- Al-’Adawi, A. al-S. (1989). Hasyiyah al-’Adawi ’ala Kifayah al-Thalib al-Rabbani (1 ed.). Mathba’ah al-Madani.
- Al-Ba’li, A. al-D. A. al-H. A. b. M. (1950). Al-Ikhtiyarat al-Fiqhiyyah min Fatawa Syaikh al-Islam Ibn Taimiyyah (M. H. Al-Fiqi (ed.)). Mathba’ah al-Sunnah al-Muhammadiyyah.
- Al-Baidhawi, A. b. U. (2006). Minhaj al-Wushul ila ’Ilm al-Ushul. Muassasah al-Risalah Nasyirun.
- Al-Dimyathi, A. B. b. S. M. S. (2009). I’anah al-Thalibin (A. A. B. M. Al-Saqqaf (ed.); 1 ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyah.
- Al-Ghazali, A. H. (2020). al-Mustashfa min ’Ilm al-Ushul (A. M. M. Umar (ed.); 4 ed.). Dar al-Kutub al-’Ilmiyah.
- Al-Harrani, T. I. T. (2005). Majmu’ al-Fatawa li Syaikh al-Islam Taqiyy al-Din Ahmad b. Taimiyyah al-Harrani (A. Al-Baz & A. Al-Jazzar (ed.); 3 ed.). Dar al-Wafa.
- Al-Jauziyyah, B. I. b. M. b. Q. (2003). Ikhtiyarat Syaikh al-Islam ibn Taimiyyah (S. b. M. b. Jad Allah (ed.); 1 ed.). Dar ’Alam al-Fawaid.
- Al-Jauziyyah, I. al-Q. (2002). I’lam al-Muwaqqi’in. Dar Ibn al-Jauzi.
- Al-Naisaburi, M. b. H. (1998). Shahih Muslim (1 ed.). Dar al-Mughni li al-Nasyr wa al-Tawzi’.
- Al-Nawawi, Y. b. S. (n.d.). al-Majmu’ Syarh al-Muhadzdzab (M. N. Al-Muthi’i (ed.)). Maktabah al-Irsyad.
- Al-Sa’di, A. H. A. R. A. (2000). Mabahits al-’Illah fi al-Qiyas ’inda al-Ushuliyyin (2 ed.). Dar al-Basyair al-Islamiyyah.
- Al-Sarakhsi, S. (1989). al-Mabsuth (1 ed.). Dar al-Ma’rifah.
- Al-Zarkasyi, B. al-D. (2018). Tasynif al-Masami’ bi Jam’ al-Jawami’ (1 ed.). Dar Thibah al-Khadhra.
- Al-Zubaidi, B. b. D. (2014). Al-Ijtihad fi Manath al-Hukm al-Syar’i ’Inda al-Ushuliyyin: Dirasah Ta’shiliyyah Tathbiqiyyah (1 ed.). Takween Studies and Research.
- Al Saif, A. b. M. b. A. (2009). Ikhtiyarat Syaikh al-Islam Ibn Taimiyah al-Fiqhiyyah: Min Kitab al-Bai’ ila Nihayat Bab al-Sabq. In Ikhtiyarat Syaikh al-Islam Ibn Taimiyah al-Fiqhiyyah (1 ed.). Dar Kunuz Isybiliya.
- Dar al-Ifta al-Urduniyyah. (2004). Qarar Raqm 78: Hukm Bai’ al-Mashugh min al-Dzahab bi Jinsih Mutafadhilan. Dar al-Ifta al-Urduniyyah. https://bit.ly/4if0Bdj
- Dewan Syariah Nasional - Majelis Ulama Indonesia. (2002). Fatwa DSN-MUI No. 28 Tahun 2002 tentang Jual Beli Mata Uang (Al-Sharf).
- Dewan Syariah Nasional - Majelis Ulama Indonesia. (2010). Fatwa DSN No. 77 Tahun 2010 Tentang Jual Beli Emas Secara Tidak Tunai.
- Farid, M. (2025). Jual beli Emas secara angsuran dalam Fatwa MUI NO: 77/DSN-MUI/V/2010 dan Fatwa Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan Malaysia menjawab pertanyaan No 1817 2021 [Universitas Islam Negeri Sunan Gunung Djati Bandung]. https://digilib.uinsgd.ac.id/118536/
- Juisin, H. A. (2021). Shariah Gold Investment in Malaysia: Prospects and Challenges. Labuan Bulletin of International Business & Finance, 19(2), 95–108. https://doi.org/10.51200/lbibf.v19i2.3356
- Jum’ah, A. (2021). Bai’ al-Dzahab bi al-Taqsith. In al-Fatawa al-Islamiyah min Dar al-Ifta al-Mashriyyah. Dar al-Ifta al-Mashriyyah.
- Kumar, A., & Jaiswal, V. K. (2025). Gold’s Evolving Role: Exploring its Drivers Amidst Global Economic Uncertainty. International Journal of Trend in Scientific Research and Development (IJTSRD), 9(3), 1338–1346. www.ijtsrd.com/papers/ijtsrd97171.pdf
- Kumari, S., & Soni, S. (2025). Factors Influencing Gold Investment Choices Among Gen Z: An Examination of Planned Behavior and Social Learning Theory. International Journal for Multidisciplinary Research, 7(4), 1–16. https://www.ijfmr.com/papers/2025/4/50002.pdf
- Mas’ad, A. M., Rozali, M. E. A., Ismail, W. A. F. W., & Johari, F. (2019). Gold Investment Practices in Malaysia: A Shariah Review. Jfatwa: Journal of Fatwa Management and Researcha, 13(1), 215–231. https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol13no1.184
- Muzakarah MKI. (2011). Parameter Pelaburan Emas. I Fiqh. https://bit.ly/4iC46dm
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. (2016). Al-Kafi #276: Beli Emas Guna Kad Kredit. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. https://bit.ly/4iGAgEx
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. (2018). Al-Kafi #706: Hukum Jual Beli Emas Secara Atas Talian dan Penyerahan ke Dalam Akaun Pembeli. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. https://bit.ly/4kHQijf
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. (2021). Al-Kafi #1817: Hukum Membeli Emas Secara Ansuran. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. https://bit.ly/43oLQzU
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. (2023). Irsyad Hukum Siri Ke-753: Hukum Jual Beli Emas Perhiasan Secara Trade-in. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. https://bit.ly/45adbGj
- Prem, R. (2025). A Review Paper on the Impact of Gold Price Fluctuations on the Middle Class. International Journal for Multidisciplinary Research, 7(3), 1–11. https://www.ijfmr.com/papers/2025/4/49938.pdf
- Saiman, M. Z. (2023). Application of Qabd in Contemporary Issues Involving Gold Buying Transactions. Al-Qanatir: International Journal of Islamic Studies, 30(2), 12–24. https://www.al-qanatir.com/aq/article/view/672
- Shakil, M. H., Mustapha, I. M., Tasnia, M., & Saiti, B. (2018). Is gold a hedge or a safe haven? An application of ARDL approach. Journal of Economics, Finance and Administrative Science, 23(44), 60–75. https://doi.org/DOI 10.1108/JEFAS-03-2017-0052
- Zafirota, M. (2025). Kesesuaian Syariah pada Praktik Jual Beli Logam Mulia Emas Melalui Fitur Cicil Emas Batangan pada Pegadaian Syariah Digital: Studi Komparasi Fatwa DSN-MUI dan Fatwa di Malaysia. Waralaba: Journal of Economics and Business, 2(2), 88–102. https://doi.org/10.61590/int.v2i02.229